كامل مورد بىاعتنايى قرار گرفته بود . درگيريهاى سياسى و انديشه‌هاى ماديگرانهء شديدى كه دامنگير دستگاه حكومت شده بود ، باعث غفلت از اصل دين و به خصوص فقه در ميان مردم گشته بود . جلوگيرى از تدوين حديث كه به دستور خليفهء اوّل و دوم انجام گرفت ، از عوامل عمدهء انزواى فقه بود ، فقهى كه حد اقل 80 درصد آن متكى به احاديث روايت شده از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله بود . ذهبى از ابو بكر نقل مىكند كه گفت : فلا تحدّثوا عن رسول الله صلّى اللّه عليه و آله شيئا ، فمن سألكم فقولوا : بيننا و بينكم كتاب الله فاستحلّوا حلاله و حرّموا حرامه . « 1 » از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله چيزى نقل نكنيد و در جواب كسانى كه از شما دربارهء حكم مسأله‌اى پرس‌وجو مىكنند بگوييد : كتاب خدا ( قرآن ) ميان ما و شما است ، حلالش را حلال و حرامش را حرام بشماريد . در اين زمينه از عمر نيز چنين نقل شده : أقلّوا الرّواية عن رسول الله و أنا شريككم ؛ « 2 » از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله كمتر حديث نقل كنيد كه در اين كار من هم شما را همراهى مىكنم . و از معاويه نقل مىكنند كه گفت : عليكم من الحديث بما كان فى عهد عمر ، فإنّه كان قد أخاف الناس فى الحديث عن رسول الله صلّى اللّه عليه و آله . « 3 » به رواياتى كه در عهد عمر از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله روايت شده است اكتفا كنيد ؛ زيرا عمر مردم را در مورد نقل حديث از پيامبر بر حذر مىداشت . بىخبرى مردم زمانى به اوج خود رسيد كه فتوحات اسلام آغاز گرديد . زمامداران و مردم به طورى مشغول كشورگشايى و امور نظامى و مسائل مالى و . . . شدند كه فعاليت علمى و تربيت دينى به هيچ‌وجه جلب توجه نمىكرد . وقتى ابن عباس در آخر ماه رمضان در بصره كه يكى از مراكز اصلى فتوحات بود بر بالاى منبر گفت : أخرجوا صدقة صومكم ، مردم معناى حرف او را نمىفهميدند ، لذا ابن عباس گفت : كسانى كه از مردم مدينه در آنجا حاضرند برخيزند و براى آنها مفهوم

--> ( 1 ) . تذكرة الحفاظ ، ج 1 ، ص 2 ( 2 ) . تذكرة الحفاظ ، ج 1 ، ص 7 ( 3 ) . تذكرة الحفاظ ، ج 1 ، ص 7